آئین های عيد نوروز در بالاده/ محمد آتني مفرد/ همزمان با تمام ايرانيان، مردم بالاده نيز در جشن بهار شركت كرده و آئين و مراسم خاص خود را اجرا ميكنند. برخي از اين مراسم به قبل از تحويل سال نو برمي گردد: خانه تكانی، نظافت حياط منزل و سفيد كردن ديوار منزل با گِل سفيد مخصوس منطقه، قبل از نوروز صورت ميگيرد. (1) در آخرين چهارشنبه سال آشی معروف به « گزنه آش » با سبزی مخصوص خود «گزنه» پخته ميشود (2) و برای يادبود درگذشتگان است. درهنگام غروب آفتاب آخرين چهارشنبه سال، هر كس در جلوی خانه خود « چِلا » ( نوعی مشعل ) روشن می كند.
بخشی از مراسم نوروز در هنگام تحويل سال می باشد . در بالاده رسم بر اين است كه هنگام تحويل سال همه اعضای خانواده بايد در داخل منزل باشند و يك نفر را به عنوان «مادرومِه» ( madromeh ) انتخاب می كنند كه قدمش برای آن خانواده خوش يمن است. به آغاز تحويل سال، مادرومه با سبزه و آب و قرآن وارد منزل ميشود و اعضای خانواده با خوش و بش و دادن عيدی از او استقبال مي كنند. بعد از آمدن مادرومه به درون خانه ، افراد می توانند به بيرون خانه رفته و يا وارد شوند. مادرومه را معمولاً از فرزندان خردسال خانواده و يا از سادات محل انتخاب ميكنند و بعد از تحويل سال ، پول و يا خلعتی به او انعام ميدهند .
در روز عيد سفره ای در داخل «گَت خانه يا بالاخانه» (اتاق پذيرايي كه مخصوص ميهمان است) انداخته ميشود و علاوه بر هفت سين، انواع حلوای محلي «آرد حِلوا يا اِماچ حلوا» (تركيبی از آرد گندم و روغن)، «دونِه حِلوا» (تركيبي از آرد برنج و روغن )، «آقوز حِلوا» (تركيبي از پودر گردو و آرد)، « الچِه نون» (كلوچه محلي و تركيبي از شير، شكر و روغن)، «كِماچ» (تركيبي از شیر، شکر، تخم مرغ، آرد برنج، روغن)، تخم مرغ آب پز رنگ كرده و خشكبار مثل سنجد، نخود و كشمش، انجير خشك، پسته، بادام و ديگر آجيلها را قرار ميدهند.
بعد از تحویل سال، ديد و بازديدها آغاز ميشود. اهالي بالاده كه معمولاً تعدادشان در فصل زمستان و « موقع سال تحويل » تا پانزده خانوار بيشتر نيست ابتدا منزل مرحوم سيدميرتراب ساداتي (پدر آقای سيدحسين ساداتي) و يا منزل مرحوم سيد محمد صباغ جمع ميشوند (۳) و به دو دسته مردها و زنها تقسيم شده و «عَئيد گردِش» (ديد و بازديد) را شروع مي كنند و به طور دسته جمعی به تمام منازل سر ميزنند و در هر خانه با حلوا و شيرينی و كماچ پذیرایی شده و عيد را به همديگر تبريك ميگويند:
«عَئيد مِوارك»
«با هزار سال و ماه»
«با كربلاء مُعلا»
«ايشالله با زيارت فاطمه زهرا (س)»
«با پِسرزن عئيد بَئيرين»
«با عاروس عئيد بَئيرين»
«با فلانی عئيد بئيرين» (نام فرزندان و نزديكانی كه در غربت هستند را میگویند)
اگر در طول سال گذشته كسی از بالاده به رحمت خدا رفته باشد، مردم به صورت گروهی به خانه اش می روند و به بازماندگان «سر سلامت وا» مي گويند و بر سر سفره عيدشان (كه فقط خرما و حلوا و ميوه است) فاتحه قرائت می كنند.
معمولاً سفره عيد تا چند روز بعد از نوروز پهن است و اهالی روستاهای مجاور ( قلعه – پايين ده و تيله بن و واوسر) نيز به ديدن اهالي بالاده می آيند و يا اهالی بالاده به ديدار اهالی اين روستاها ميروند.
محمد آتنی مفرد/ آموزگار دبستان بالاده / 14 اسفند 1378
(دريافت تلفنی اين مطلب از بالاده: ساعت 14 و20 بعدازظهر سه شنبه 13 اسفند 1387). این مقاله پیشتر در وبلاگ سادوای بالاده منتشر شده بود. http://www.sadva.blogfa.com/post-116.aspx
پانوشت:
1 . در فصل تابستان گل و خاک سفيد را از گِل چارون « نوك پشت» واقع در كوه چهارنو تهيه می كنند كه از جنس تالك و بسيار سفيد و درخشنده و نرم بوده و نيم كيلو از اين گل می توانيد برای سفيد كردن بيش از 50 متر مربع ديوار خانه كافی باشد و گِلهای زرد و اُكر را از گل چارون های اطراف روستا بدست می آورند و با حل كردن گِل در آب و با آغشته كردن تكه ای پارچه به آن، ديوار ها را « دست ايندو » (گل اندود) می كنند.
گِل چارون = چاله ای كه از آن نوعی خاك رس رنگی بدست می آيد.
2. گزنه گياهي است يك ساله كه در نواحی كوهستانی و جنگلی منطقه به فراوانی می رويد. گزنه دارای خواصی چون تصفيه كننده خون، ادرار آور، صفرابُر، مخدر و التيام بخش است.
3 . اهالی بالاده بخاطر احترامی كه برای خاندان سادات ( نوادگان پيامبر صل الله ) قايل هستند، ابتدا به ديدن اين دو خانواده كه منزلشان در «چشمه سر» واقع است ، می روند.
جناب اتنی , خیلی جالب بود , خیلی از این مراسم در شهر هم انجام میشد ولی خیلی از اونها امروزه فراموش شده . یاد آوری زیبایی بود .متشکرم